Korsakov

Het syndroom van Korsakov, ook wel de ziekte van Korsakov genoemd, is een ernstige hersenbeschadiging. De naam komt van de Russische psychiater Sergej Korsakov, die de aandoening aan het eind van de negentiende eeuw beschreef bij mensen die zwaar dronken. In Nederland hebben naar schatting 8.000 tot 10.000 mensen Korsakov. Ongeveer 1.500 van hen wonen op een gespecialiseerde afdeling van een verpleeghuis.

Korsakov is een van de ernstigste vormen van hersenschade door alcohol en een gevolg van een langdurige alcoholverslaving.

Korsakov ontstaat door een langdurig tekort aan vitamine B1, ook wel thiamine genoemd. De hersenen, het hart en de zenuwen hebben die vitamine nodig om goed te werken. Bij zwaar drinken remt alcohol de opname van vitamine B1 uit voeding. Daarnaast eten veel mensen met een ernstige alcoholverslaving slecht of nauwelijks, waardoor het tekort snel oploopt.

Heel soms ontstaat Korsakov zonder alcohol, bijvoorbeeld na een maagverkleining, bij een eetstoornis of door ernstig braken tijdens een zwangerschap.

Eerst Wernicke, dan Korsakov

Korsakov begint vaak met de ziekte van Wernicke, een acute fase waarin het tekort aan vitamine B1 de hersenen plotseling aantast. Kenmerkend zijn drie verschijnselen:

• verwardheid
• problemen met lopen en evenwicht
• verlamde oogspieren of afwijkende oogbewegingen

Wernicke is levensbedreigend. Krijgt iemand op tijd vitamine B1 via een infuus of injecties, dan kan dat Korsakov voorkomen. Wat er na de acute fase overblijft aan geheugen- en gedragsproblemen, is het syndroom van Korsakov. Wernicke wordt vaak gemist, waardoor veel mensen met Korsakov nooit voor die eerste fase zijn behandeld.

Het belangrijkste symptoom is een ernstige geheugenstoornis. Nieuwe informatie blijft niet hangen, terwijl herinneringen van lang geleden vaak beter bewaard blijven. Ook die oudere herinneringen kunnen verdwijnen of door elkaar raken. Andere kenmerken van Korsakov zijn:

• confabuleren: gaten in het geheugen onbewust opvullen met verhalen die niet kloppen in tijd of plaats
• steeds dezelfde vragen stellen of hetzelfde verhaal vertellen
• in de war zijn over de tijd, de datum of de plek
• mensen of plekken niet herkennen
• moeite met plannen, overzicht houden en afspraken nakomen
• weinig besef van de eigen ziekte

Bij een eerste kennismaking valt Korsakov niet altijd op. Iemand met Korsakov kan goed redeneren, gevat reageren of een spelletje spelen. Vaak is het de omgeving die merkt dat verhalen niet kloppen of dat afspraken steeds worden vergeten.

Gedrag bij Korsakov

Naast het geheugen verandert vaak ook het gedrag. Mensen met Korsakov:

• nemen weinig initiatief en zitten soms de hele dag in een stoel (apathie)
• raken snel geïrriteerd of agressief om kleine dingen
• houden zich minder aan omgangsvormen, wat onbeschoft kan overkomen
• verwaarlozen zichzelf en hun huis
• verzamelen spullen en vergeten waar ze die hebben gelaten

Ook somberheid en angst komen voor.

De klachten van Korsakov lijken op die van dementie. Toch zijn er duidelijke verschillen:

• Oorzaak: Korsakov ontstaat door een tekort aan vitamine B1. Dementie zoals alzheimer ontstaat doordat hersencellen geleidelijk afsterven.
• Leeftijd: mensen met Korsakov zijn meestal tussen de 40 en 60 jaar. Dementie komt vooral voor bij 65-plussers.
• Verloop: Korsakov is niet progressief. Wie stopt met alcohol drinken en genoeg vitamine B1 binnenkrijgt, gaat in de regel niet verder achteruit. Dementie wordt in de loop van de tijd erger.

Ook alcoholdementie is een ander beeld. Daarbij gaan door langdurig drinken meerdere denkfuncties tegelijk achteruit, terwijl bij Korsakov de geheugenstoornis op de voorgrond staat. In de praktijk worden de termen vaak door elkaar gebruikt, wat het onderscheid lastig maakt.

Een losse Korsakov-test bestaat niet. Een neuropsycholoog stelt de diagnose, vaak samen met een neuroloog of verslavingsarts, op basis van uitgebreid onderzoek naar geheugen, aandacht en plannen. Dat neuropsychologisch onderzoek vindt pas plaats als iemand minstens zes weken geen alcohol heeft gedronken. Blijven de geheugenproblemen na die periode bestaan, dan kan Korsakov worden vastgesteld. Daarnaast kijkt de arts naar de voorgeschiedenis van drinken en eten, en soms naar een MRI-scan van de hersenen.

Omdat mensen met Wernicke of Korsakov zich vaak lang niet bij een arts melden, duurt het soms jaren voordat de diagnose wordt gesteld.

Is Korsakov eenmaal ontstaan, dan is het niet te genezen. In de eerste weken tot maanden na het stoppen met drinken kunnen klachten nog deels herstellen. Daarna blijft de schade meestal stabiel. De behandeling richt zich op:

• volledig stoppen met alcohol
• vitamine B1 en goede voeding
• een vaste dagstructuur en hulp bij dagelijkse taken
• het aanleren van vaardigheden door ze vaak te herhalen

Zelfstandig wonen is voor veel mensen met Korsakov lastig. Een deel woont in een woonvorm waar dagelijks hulp aanwezig is, of op een gespecialiseerde afdeling van een verpleeghuis.

Korsakov ontstaat na jaren van zwaar drinken, meestal in combinatie met slecht eten. Hoe eerder iemand stopt met drinken, hoe kleiner de kans op blijvende hersenschade. Bij Connection SGGZ kun je terecht voor problemen met alcohol. Wie lange tijd veel drinkt, kan beter niet zelfstandig stoppen: abrupt stoppen kan zware ontwenningsverschijnselen geven, tot een delier aan toe. Ook minderen kan die klachten uitlokken. Daarom start het traject met een detox met medische hulp, waarin ook aandacht is voor een tekort aan vitamine B1. De stappen zijn:

• Contact: je belt of mailt ons en we bespreken je situatie.
• Intake: we brengen je drinkpatroon, je eetgewoonten en je lichamelijke klachten in kaart.
• Detox: afkicken van alcohol met medische hulp in onze eigen detoxfaciliteit.
• Behandeling: ambulant in Utrecht of Eindhoven, of met een opname in Meerlo of Zuid-Afrika.
• Nazorg: om ook op de lange termijn alcoholvrij te blijven.

De wachttijd bij Connection SGGZ is korter dan een week. Je eigen risico en, bij een opname, een eigen bijdrage betaal je zelf; de rest van de behandeling vergoedt je zorgverzekeraar. Kijk voor de details op de pagina kosten en vergoedingen. Maak je je zorgen om een partner of ouder die veel drinkt en vergeetachtig wordt, dan kun je ook als naaste contact met ons opnemen. Bel 040-303 5023 als je wilt stoppen met drinken voordat het tot Korsakov komt.