Dopamine

Dopamine is een neurotransmitter: een boodschapperstof die een signaal van de ene zenuwcel naar de andere overbrengt. De naam is afgeleid van de stof waaruit het lichaam dopamine maakt, L-DOPA, met daarachter "amine", de scheikundige groep waartoe dopamine behoort.

Dopamine wordt vaak het gelukshormoon genoemd. Die bijnaam dekt de lading maar ten dele. Dopamine zorgt vooral voor het verlangen naar een beloning en de motivatie om erop af te gaan. Het genot zelf ontstaat grotendeels via andere stoffen in de hersenen.

Het lichaam maakt dopamine zelf aan uit het aminozuur tyrosine, dat in eiwitrijk voedsel zit. Tyrosine wordt eerst omgezet in L-DOPA en daarna in dopamine. In de hersenen gebeurt dat vooral in twee kleine gebieden in de middenhersenen: de substantia nigra, die belangrijk is voor beweging, en het ventrale tegmentum, het startpunt van het beloningssysteem. Ook buiten de hersenen wordt dopamine gemaakt, onder meer in de nieren.

Dopamine uit voeding of een pil bereikt de hersenen niet, omdat de stof de bloed-hersenbarrière niet kan passeren. Daarom krijgen mensen met de ziekte van Parkinson levodopa. Die voorstof komt wel in de hersenen terecht en wordt daar omgezet in dopamine.

Dopamine heeft in de hersenen meerdere taken. De belangrijkste zijn:

• het aansturen van soepele bewegingen
• motivatie en doelgericht gedrag
• leren welk gedrag een beloning oplevert
• aandacht en concentratie

Het beloningssysteem werkt met verwachtingen. Zodra de hersenen een beloning voorspellen, zoals eten bij honger of een bericht op de telefoon, stijgt de dopamine al voordat de beloning er is. Valt de beloning beter uit dan verwacht, dan stijgt de dopamine extra en onthouden de hersenen dat gedrag. Zo leert iemand wat de moeite waard is om te herhalen.

Drugs verhogen de hoeveelheid dopamine in het beloningssysteem veel sneller en sterker dan eten of sporten. Cocaïne blokkeert bijvoorbeeld de heropname van dopamine, waardoor de stof langer blijft werken. Speed laat zenuwcellen juist extra dopamine afgeven. Ook alcohol, nicotine en opioïden verhogen de dopamine, langs andere wegen.

Bij herhaald gebruik passen de hersenen zich aan. Ze geven minder dopamine af en maken minder dopaminereceptoren aan. Daardoor is er steeds meer van het middel nodig voor hetzelfde effect, terwijl gewone dingen minder voldoening geven. Na elke piek volgt een dip, die het verlangen naar nieuw gebruik aanwakkert. Dat verlangen heet craving.

Ook gedrag zoals gokken of gamen activeert het beloningssysteem. Bij een gedragsverslaving speelt hetzelfde leerproces, al zijn de dopaminepieken kleiner dan bij drugs.

Bestaat een dopamineverslaving?

De term dopamineverslaving wordt veel gebruikt, vooral rond telefoons en social media. Verslaafd raken aan dopamine zelf kan niet. Het lichaam maakt de stof alleen aan als reactie op een middel, een activiteit of een verwachting. Iemand raakt verslaafd aan dat middel of die activiteit, zoals cocaïne, gokken of social media.

Een tekort aan dopamine in de hersenen kan verschillende oorzaken hebben. Bekende voorbeelden zijn:

• de ziekte van Parkinson, waarbij dopamine aanmakende cellen in de substantia nigra afsterven, met stijfheid, trillen en trager bewegen als gevolg
• rusteloze benen, waarbij medicijnen die op dopamine inwerken de klachten verminderen
• ADHD, waarbij de dopamineregeling in de hersenen anders verloopt
• stoppen na langdurig drugsgebruik, omdat de hersenen tijd nodig hebben om de dopaminehuishouding te herstellen

Klachten die vaak met een dopaminetekort in verband worden gebracht, zijn lusteloosheid, weinig motivatie, minder plezier in dingen, vermoeidheid en moeite met concentreren. Die klachten hebben ook veel andere mogelijke oorzaken, zoals een depressie, slaaptekort of een burn-out. Een bloedtest die meet hoeveel dopamine er in de hersenen is, bestaat niet.

De natuurlijke aanmaak van dopamine heeft vooral baat bij regelmaat. Voldoende slaap, regelmatig bewegen en gevarieerd eten met genoeg eiwitten dragen bij aan een goed werkend beloningssysteem. Van bewegen is bekend dat het de afgifte van dopamine verhoogt.

Dopaminesupplementen en dopaminepillen bevatten geen dopamine, omdat die stof de hersenen toch niet zou bereiken. Meestal zit er tyrosine in of fluweelboon (Mucuna pruriens), die van nature L-DOPA bevat. Dat tyrosine bij gezonde mensen de dopamine in de hersenen meetbaar verhoogt, is niet aangetoond. Fluweelboon werkt als een ongedoseerd medicijn. Het kan dezelfde bijwerkingen geven als levodopa, zoals misselijkheid, hartkloppingen en verwardheid, en gaat niet samen met medicijnen tegen psychoses.

Een dopamine detox, ook wel dopamine fasting, is een trend waarbij mensen een tijd afzien van prikkels zoals hun telefoon, social media, games of snacks. De bedenker, een Amerikaanse psycholoog, benadrukt zelf dat de naam niet letterlijk bedoeld is. De dopamine in de hersenen daalt er niet door. Het idee is om gedrag dat steeds terugkomt bewust te beperken, een techniek uit de cognitieve gedragstherapie. Extreme versies, waarbij mensen alle plezier, contact of eten vermijden, hebben geen wetenschappelijke basis.

Lukt het niet om gebruik of gedrag te beperken, ook niet na een bewuste pauze, dan kan dat op een verslaving wijzen.

Cocaïne, speed en crystal meth laten de dopamine in de hersenen sterk stijgen. Gokken en gamen doen dat op een minder heftige manier. Na herhaald gebruik reageren de hersenen minder op gewone beloningen, waardoor vooral het middel of het gedrag nog voldoening geeft. Na het stoppen kan het weken tot maanden duren voordat zin en motivatie terugkomen. Bij Connection SGGZ kun je terecht met een verslaving aan middelen en aan gedrag, zoals gokken of gamen. Spelen er ook ADHD, somberheid of angst mee, dan behandelen we die tegelijk (dubbele diagnose). Het traject bestaat uit deze stappen:

• Contact: je belt of vult het contactformulier in en we bespreken je situatie.
• Intake: we brengen in kaart welke middelen of welk gedrag je dagen bepalen en welke klachten erbij horen.
• Detox: bij een verslaving aan middelen in onze eigen detoxfaciliteit.
• Behandeling: ambulant in Utrecht of Eindhoven, of met een opname in Meerlo of Zuid-Afrika.
• Nazorg: voor de periode waarin het herstel van het beloningssysteem nog tijd kost.

Onze wachttijd is korter dan een week. Je zorgverzekeraar vergoedt de behandeling; het eigen risico gaat er wel vanaf en bij een opname betaal je een eigen bijdrage. Meer daarover lees je op de pagina kosten en vergoedingen. Ook als naaste kun je contact met ons opnemen. Bel 040-303 5023 als je niet meer zonder een middel of gedrag kunt dat je dopamine opjaagt.